Οικογένεια σημαίνει δουλεία

 Παράδειγμα μητρογραμμικής γενοταγούς κοινότητας (Machiguenga people, Eastern Cuzco, Peru)

Οι αφηγήσεις για τους μυθικούς βασιλιάδες της παλιάς Ρώμης φανερώνουν ολοκάθαρα τη μητριστική προέλευση του ρωμαϊκού κράτους και το σταδιακό ξήλωμα της μητριστικής κοινωνίας από τους εκπροσώπους της πατριαρχίας, τους πατρίκιους, αυτούς qui patres scire possunt, «που ξέρουν τους πατεράδες τους», δηλαδή τους άνδρες εκείνους που για πρώτη φορά ανήγαγαν την καταγωγή τους στους πατεράδες τους, αντί στις μανάδες τους, όπως ήταν η συνήθεια ως τότε. Αλλά δεν πρέπει να φανταστούμε το πέρασμα από το μητρικό στο πατρικό δίκαιο σαν μια μετάλλαξη˙ ήταν μια αργή διαδικασία, όπου τα συστήματα συνυπήρχαν πλάι πλάι για αιώνες, χωρίς οι άνθρωποι να συνειδητοποιούν πάντα την αντίφαση που υπήρχε ανάμεσά τους. Το σημαντικότερο βήμα σ’ αυτή τη μακριά πορεία ήταν η μετατροπή του γένους σε οικογένεια.

Παρακολουθήσαμε αυτό το βήμα και στους Έλληνες. Αλλά στους Ρωμαίους αυτή η διαδικασία μετασχηματισμού ξετυλίγεται με υποδειγματική διαύγεια. Ως θεσμός, η οικογένεια πέρασε από τη ρωμαϊκή πατριαρχία στην καθολική Εκκλησία (πατρισμός), από αυτή στην ευαγγελική Εκκλησία (πουριτανισμός)και από αυτή πάλι στην αστική τάξη, όπου απόκτησε τη σημερινή λειτουργία της ως παιδευτικό μέσο για την προσαρμογή του ενήλικα στον κρατικό μηχανισμό και του παιδιού στο ταξικό σύστημα.

Η ετυμολογία των σημερινών λέξεων Familie, famille, family, κλπ. αποκαλύπτει τους αρνητικούς συνειρμούς που προκαλούσε αυτός ο νέος θεσμός στα μέλη της κοινωνίας του γένους και της φυλής. Γιατί η λατινική λέξη familia έχει την ίδια ρίζα με το famulus (υπηρέτης) και προέρχεται πιθανότατα από την οσκική λέξη famel , που σημαίνει «δούλος». Καθώς οι Όσκοι είχαν μητριστική οργάνωση, ήταν φυσικό να βλέπουν αυτό το νέο θεσμό με εξαιρετικά μεγάλη δυσπιστία, γιατί πρώτα-πρώτα ήταν μια έννοια που ερχόταν σε κατάφωρη αντίθεση με ολόκληρη τη νοοτροπία του γένους και δεύτερον ήταν επιβαρυμένη με το στίγμα της δουλείας, με την οποία συνδέθηκε ευθύς εξαρχής. Ερχόταν σε κατάφωρη αντίθεση με την νοοτροπία του γένους γιατί βασιζόταν σε μια άγνωστη ως τότε ενότητα ανάμεσα στον πατέρα, την μητέρα και τα παιδιά. Ανεξάρτητα από το αν η καταγωγή ανιχνευόταν πατρογραμμικά ή μητρογραμμικά, σε όλες τις γενοταγείς κοινωνίες οι γονείς ανήκαν πάντα σε διαφορετικά γένη. Δεν μπορούσαν λοιπόν, ποτέ να αποτελέσουν μια ενότητα , όσο ο βασικός δεσμός που έδενε τους ανθρώπους μεταξύ τους ήταν η εξ αίματος συγγένεια. Έπειτα, σχεδόν ταυτόχρονα με την εμφάνιση της πατριαρχικής οικογένειας εμφανίστηκε και η δουλεία, έτσι ώστε το νέο κύτταρο, που προσπαθούσε να υποσκελίσει το παλιό σύστημα του γένους και της φυλής, δεν απαρτιζόταν μόνο από γονείς και παιδιά, αλλά και από τους οικογενειακούς δούλους που ζούσαν στην ίδια στέγη. Γι’ αυτό ο Mommsen[1] φτάνει στο σημείο να μεταφράσει τη λέξη familia ως δουλεία˙ και όχι αδικαιολόγητα, γιατί με την καθιέρωση της οικογένειας αρχίζει πραγματικά η υποδούλωση της γυναίκας. Γι’ αυτό, η απελευθέρωση της γυναίκας δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς την κατάλυση του θεσμού της οικογένειας.

Η δημιουργία της πατριαρχικής οικογένειας από το μητριστικό γένος, δηλαδή η ιστορική προτεραιότητα του μητρικού δικαίου, προκύπτει με απόλυτη βεβαιότητα από το γεγονός ότι οι Ρωμαίοι γνώριζαν τη λέξη materfamilias πολύ προτού πλάσουν την έννοια paterfamilias. Ο Πλαύτος[2] χρησιμοποιούσε επανειλημμένα τη λέξη materfamilias, ενώ τη λέξη paterfamilias μόνο μια φορά. Ο Bachofen λέει σχετικά: «Σύμφωνα με το μητρικό δίκαιο υπάρχει μεν ένας pater, αλλά δεν υπάρχει paterfamilias. Η familia είναι μια καθαρά σωματική έννοια και γι’ αυτό ισχύει αρχικά μόνο για τη μητέρα. Η επέκταση της στον πατέρα είναι ένα improprie dictum, που γίνεται δεκτό από το Δίκαιο, αλλά στην τρέχουσα, μη νομική γλώσσα καθιερώνεται πολύ αργότερα… Εδώ ισχύει η αρχή pater est quem nuptiae demonstrant (πατέρας είναι αυτός που λέει το στεφανοχάρτι)» (Gesammelte Werke, τομ. ΙΙ∙ Das Mutterrecht, σς. 102-118).

[1] Ο Christian Matthias Theodor Mommsen ήταν Γερμανός κλασικός ερευνητής, ιστορικός, δημοσιογράφος, πολιτικός και αρχαιολόγος του 19^ου αιώνα.

[2] Ο Ο Titus Maccius Plautus ήταν Λατίνος κωμωδιογράφος του 3^ου και 2^ου αιώνα π.Χ.